صمد بهرنگی

صمد بهرنگی (۱۳۱۸–۱۳۴۶) نویسنده، آموزگار، مترجم و پژوهشگر فرهنگ عامه بود که با وجود زندگی و فعالیت ادبی کوتاهش، تأثیری ماندگار بر ادبیات معاصر فارسی، به‌ویژه ادبیات کودکان، بر جای گذاشت. او در تبریز به دنیا آمد و سال‌ها در روستاهای آذربایجان به آموزگاری پرداخت؛ تجربه‌ای که او را از نزدیک با فقر روستایی، نابرابری آموزشی و زندگی گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده روبه‌رو کرد و نقشی اساسی در شکل‌گیری نگاه ادبی و اجتماعی او داشت. بهرنگی در کنار گردآوری ادبیات شفاهی و فولکلور آذربایجان و ترجمه میان فارسی و ترکی آذربایجانی، درباره‌ی نظام آموزشی نیز با نگاهی انتقادی نوشت و در داستان‌های کودکان، سادگی و ساختار قصه‌های عامیانه را با نقد اجتماعی و پرسش‌هایی درباره‌ی آزادی، عدالت، نابرابری و مقاومت درآمیخت. مشهورترین اثر او، «ماهی سیاه کوچولو»، داستان ماهی کوچکی است که امنیت جویبار خود را ترک می‌کند تا جهان بزرگ‌تری را کشف کند؛ اثری که به یکی از ماندگارترین داستان‌های ادبیات کودک ایران تبدیل شد و بارها به‌مثابه تمثیلی از کنجکاوی، شجاعت و سرپیچی از محدودیت‌های تحمیل‌شده خوانده شده است. بهرنگی در سال ۱۳۴۶، در بیست‌وهشت‌سالگی، در رود ارس غرق شد و چگونگی مرگ او بعدها موضوع روایت‌ها و مناقشه‌های گوناگون قرار گرفت. در دهه‌های پس از مرگش، آثار و چهره‌ی فرهنگی او جایگاهی مهم در فضای ادبی و سیاسی ایران یافت و داستان‌هایش همچنان به‌سبب پیوند ویژه‌ی فرهنگ عامه، آموزش، آگاهی اجتماعی و تخیل ادبی خوانده می‌شوند.